Piemonte er sannkallað draumahérað þeirra sem kunna að meta hágæða ítalska víngerð og matargerð. Þarna skammt frá borginni Torino eru nefnilega framleidd einhver bestu rauðvín landsins og sömuleiðis er matargerð héraðsins talin einhver sú magnaðasta á Ítalíu og er þó samkeppnin um þá nafnbót ærin. Okkur gafst fyrir skömmu tækifæri á að taka þátt í smökkunum á vínum héraðsins sem skipulagð var af samtökum framleiðenda á svæðinu, Conzorsio Albeisa, undir merkjum Nebbiolo Prima. Þar var lögð áhersla á árgangana 2022 fyrir Barolo og 2023 fyrir Roero og Barbararesco, sem nú eru á markaði.
Það þarf ekki að ferðast lengi um Piemonte til að skilja nafn héraðsins – það kemur úr latínu, pedem montium eða við rætur fjallanna. Héraðið er umlukið tignarlegum Alpafjöllunum og Appenínafjöllunum í norðri, vestri og suðri en þegar komið er til Piemonte breytist landslagið í undurfagra dalir og endalausar hæðir, margar þeirrar þaktar vínviði.
Þótt fá ef nokkur vín Ítalíu njóti meiri virðingar í dag en þau frá Piemonte hafa skipst á skin og skúrir í sögu héraðsins.
Piemonte er eitt helsta iðnaðarsvæði Ítalíu og þar var gífurlegur uppgangur á síðari hluta nítjándu aldarinnar. Í norðurhlutanum í kringum Biella varð til einhver mesti vefnaðarvöruiðnaður Evrópu, í héraðshöfuðborginni Torínó var stofnað bifreiðafyrirtæki undir nafninu Fiat og í Alba nýttu menn heslihnetur svæðisins í að byggja upp stærsta sælgætisfyrirtæki Evrópu, Ferrero. Það er áberandi í Alba og alls staðar virðast heslihneturnar koma við sögu, ekki síst í bakstri og eftirréttum.
Þegar lestarsamgöngur komu til sögunnar og auðveldara varð að sækja vinnu í borgirnar átti vínræktin undir högg að sækja. Margir kusu ágætlega launuð störf í iðnaði frekar en streðið og óvissuna er fylgdi vínræktinni. Um svipað leyti hélt rótarlúsin phylloxera innreið sína í Piemonte líkt og víðar um heim og þar eins og annars staðar skildi hún eftir sig sviðna jörð.
Helsta vínræktarsvæði Piemonte var á þessum tíma í kringum þorpið Lessona, nyrst í héraðinu. Þar voru ræktuð vín á tíu undirsvæðum á rúmlega fimmtán þúsund hektörum þegar mest lét og svæðið var eitt mikilvægasta vínræktarsvæði Ítalíu og vínin rómuð um allan heim. Til samanburðar er vínviður nú ræktaður á um fjögur þúsund hektörum í Langhe, sem er þekktasta svæði Piemonte í dag.
Undirhéruð Piemonte eru þó nokkur en það eru vínin frá Langhe sem halda nafni Piemonte á lofti. Langhe er undurfagurt vínræktarsvæði sem einkennist af endalausum hæðum þar sem nýtt sjónarspil bíður á bak við hvern hól. Fjölmörg lítil þorp er að finna í dölum sem á hæðum og sum þeirra gnæfa yfir nágrennið líkt og La Morra en annars staðar hafa kastalar verið byggðir í dalverpum. Þekktasta vínræktarhéraðið og það mikilvægasta í Langhe er Barolo, töluvert minna (um þriðjungur ræktunar) er Barbararesco og þar eru framleiðendur alla jafna mjög smáir. Allra minnsta undirhéraðið er síðan Roero en vín þaðan hafa ekki verið áberandi á Íslandi til þessa.
Vínin eru mjög fjölbreytt – líkt og greinilega kom fram í smökkuninni – enda aðstæður allt nema einsleitar í vínhéruðunum og ólík jarðfræði, hæð, loftslag og vatnsstaða hefur mikil áhrif á stíl vínanna. Barolo, Barbaresco og Roero eiga það sameiginlegt að vera í miðju Langhe héraði og fjöllin sem umlykja þessi héruð vernda vínviðinn fyrir vindum. Loftslagið er á mörkum meginlandsloftslags og miðjarðarhafsloftslags en engin há fjöll eru á milli Miðjarðarhafsins við Genóaflóa og Langhe og heitt loft þaðan berst því þaðan með auðveldum hætti. Hæðirnar í Langhe stjórna því einnig hvernig loftið færist um dalina en allt Barolo-svæðið og hluti af Barbaresco einkennast af hlýrra loftslagi en nærliggjandi svæði og minni raka. Þar sem Langhe er nú var fyrir milljónum ára haf í um 30 milljónir ára. Smám saman ýttu flekahreyfingar hins vegar svæðinu upp fyrir yfirborðið og þar sem áður var hafsbotn eru nú ekrur.
Þrír fjallshryggir marka Barolo-héraðið og skipta því í tvo megindali sem hver hefur sín einkenni. Miðdalinn þar sem helstu þorpin eru La Morra og Barolo, vínin þaðan eru yfirleitt aðgengileg snemma. Serralunga-dalurinn, þar sem helstu þorpin eru Serralunga, Monforte og Castiglione Falleto, gefur síðan af sér vín sem eru meiri og dýpri og þurfa lengri tíma til að ná þroska.
Þessar aðstæður mynda kjöraðstæður fyrir Nebbiolo-þrúguna og vínin sem hún gefur af sér eru kröftug og oft gífurlega tannísk. Bestu vínin þurfa áratug eða meira til að mýkjast og verða „tilbúin“. Heiti þrúgunnar kemur fyrst fram í heimildum árið 1266 í skjali þar sem greint er frá geymslu af tunnu með Nebbiolo-víni. Hún er því ein af miðaldarþrúgunum (ásamt t.d. Pinot Noir) en síðar meða á renaissance-tímanum komu til sögunnar þrúgur á borð við Barbera, Sangiovese og Chardonnay. Greinilegt er að Nebbiolo var ræktuð á þó nokkru svæði á þrettándu öld og því ljóst að hún hefur verið komin til sögunnar miklu fyrra. Hún hefur hins vegar aldrei dreift sér mikið út fyrir upprunasvæðið. Nebbiolo er ekki auðveld þrúga í ræktun og hún hefur hvergi náð almennilegri fótfestu utan Langhe. Og jafnvel þar krefst ræktun hennar og víngerðin mikils aga og yfirvegunar. Það er ekkert gefið þegar Nebbiolo er annars vegar.
Tvær aðrar þrúgur skipta máli í Langhe. Annars vegar Barbera og hins vegar Dolcetto. Þær njóta ekki sömu stöðu og Nebbiolo en vín úr þeim, ekki síst Barbera, geta verið stór og mikil. Barbera-vín eru björt og ávaxtarík og Dolcetto-vín þægileg, oft með mildum beiskleika. Dolcetto-vínin þurfa litla sem enga geymslu en góð Barbera-vín þroskast vel í allnokkur ár þó svo að þeirra megi njótra unga.
Barolo og Barbaresco eru alltaf hrein Nebbiolo-vín og vín framleidd úr öðrum þrúgum svæðisins, þ.e. Dolcetto og Barbera, eru því kennd við Alba (Barbera d‘Alba, Dolcetto d‘Alba) þó svo að þau séu í sumum tilvikum ræktuð innan Barolo. Mörg vínhús eru farin að leggja mun meira upp úr Barbera-vínunum en áður var gert enda hefur sýnt sig að þegar þrúgan er ræktuð á betri blettum svæðisins skilar hún glæsilegum vínum.
Barolo-vínin eru að jafnaði kröftugri og meiri um sig en Barbaresco, sem þykja ögn fínlegri og kvenlegri. Það skal þó enginn láta það blekkja sig. Þetta eru allt einstaklega mikil, kröftug og tannísk vín sem þurfa kröftugan mat til að veita viðspyrnu. Mat líkt og þann sem má finna í Langhe, villibráð og bragðmikla pasta- og risottorétti. Vínin hafa hins vegar ekki bara kraft, þetta eru vín sem hafa einstaka dýpt, eru flókin og margslungin.
Barbaresco er töluvert minna svæði en Barolo sem nær til þriggja þorpa, Barbaresco, Treisa og Neica.
